मुंबई: यंदा फटाक्यांच्या बाजारात ९५ टक्के फटाके हरित फटाके असल्याचे विक्रेत्यांकडून सांगण्यात येत आहे. मात्र, या फटाक्यांपैकी अनेक फटाक्यांमध्ये ‘बेरियम’ हा घातक धातू आढळून आल्याचे ‘आवाज फाऊंडेशन’कडून सांगण्यात आले आहे. सन २०१८पासून ‘आवाज फाऊंडेशन’ फटाक्यांमुळे होणारे ध्वनी प्रदूषण आणि फटाक्यातील घटक यांच्या चाचण्या करत आहे. बेरियम या घटकावर सर्वोच्च न्यायालयाने बंदी घालूनही हा घटक फटाक्यांमध्ये आढळल्याने ‘आवाज फाऊंडेशन’ने या फटाक्यांच्या विक्रीवर निर्बंध आणले जावेत, अशी मागणी मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांना पत्र पाठवून केली आहे.आवाज फाऊंडेशन’ने ३ नोव्हेंबर रोजी बाजारात उपलब्ध असलेल्या फटाक्यांची चाचणी केली. यामध्ये बहुतांश हरित फटाके होते. या फटाक्यांमध्ये बेरियम या घातक घटकासोबतच सन १९८९च्या घातक रसायनांच्या नियमांनुसार शेड्युल १मधील इतरही घातक घटक असल्याचे चाचण्यांवरून स्पष्ट झाल्याचे ‘आवाज फाऊंडेशन’च्या सुमैरा अब्दुलली यांनी सांगितले. मंगळवारी त्यांनी यासंदर्भातील माहिती दिली. नेहमीच्या फटाक्यांना पर्याय म्हणून हरित फटाके बाजारात आणले आहेत. नीरीच्या माध्यमातून कमी उत्सर्जन करणाऱ्या या फटाक्यांची निर्मिती करण्यात आली आहे. या हरित फटाक्यांमध्ये निर्बंध असलेले घातक घटक नसणे अपेक्षित आहे. सन २०१८, २०२०, २०२१ आणि २०२२ मध्ये फटाक्यांमध्ये असलेल्या रसायनांची प्रयोगशाळेत चाचणी करण्यात आली. या चाचण्यांमध्ये हरित फटाक्यांमध्ये निर्बंध असलेल्या रसायनांचा वापर झाल्याचे आढळून आले होते.हरित फटाक्यांवर क्यूआर कोड असवा, अशी सूचना अब्दुलली यांनी केली आहे. या क्यूआर कोडमुळे हे फटाके कमी प्रदूषण करणारे, त्यामध्ये घातक रसायने नसलेले आहे याची लोकांना स्पष्टता येऊ शकते. सन २०१८ मध्ये ‘आवाज फाऊंडेशन’ने यासंदर्भात माहिती घेतली तेव्हा फटाक्यांच्या अनेक खोक्यांवर क्यूआर कोड नसल्याचे आढळून आले. नीरीच्या अॅपच्या माध्यमातून यासंदर्भात माहिती घेतली तेव्हा ज्या फटाक्यांवर क्यूआर कोड होता तो खोटा असल्याचेही समोर आले.‘त्या’ फटाक्यांवर बंदी आणावी
सर्वोच्च न्यायालयाने २९ ऑक्टोबर २०२१ रोजी दिलेल्या निर्देशांतसुद्धा याबद्दल नमूद केले होते. घातक रसायने आणि घटक वातावरणात उत्सर्जित न होणे हे स्थानिक नागरिकांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. यामुळे पीएम २.५चा स्तर वाढण्याची शक्यता असते. सध्या वायू प्रदूषणाचे परिणाम अधिक ठळकपणे समोर आलेले असताना याची काळजी घेतली जाणे आवश्यक आहे. त्यासाठी असे खोटे हरित फटाके बाजारात उपलब्ध होऊ नये यासाठी राज्य सरकारने त्यावर बंदी आणावी आणि त्याची विक्री ताबडतोब थांबवणे गरजेचे आहे अशी मागणी मुख्यमंत्र्यांना लिहिलेल्या पत्रात करण्यात आली आहे.मुंबईत गल्लोगल्ली फटाक्यांची विक्री सुरू झाली आहे. फळ्यांवर फटाके मांडून हंगामी विक्री केंद्रे उभारलेली आहेत. या फटाक्यांच्या दुकानांमध्ये उपलब्ध असलेल्या फटाक्यांच्या खोक्यांवर हरित फटाक्यांचा शिक्का आहे. मात्र, या हरित फटाक्यांविषयी विक्रेत्यांना फारशी माहिती नाही, असे दिसत आहे. तसेच ग्राहकांकडूनही हरित फटाक्यांविषयी फारशी विचारणा होताना दिसत नाही.
‘आवाज फाऊंडेशन’चे निरीक्षण
– वनिता फायरक्रॅकर इंडस्ट्रीजच्या कलर वर्ल्ड हा हरित फटाका प्रकार आहे. यामध्ये स्ट्रोमियम नायट्रेट, पोटॅशियम नायट्रेट, नायट्रोजन, अॅल्युमिनियम हे घटक असल्याचे खोक्यावर नमूद करण्यात आले होते. मात्र प्रयोगशाळेतील विश्लेषणात यात बेरियम ऑक्साइड असल्याचेही समोर आले.
– सोनी फायरवर्क्स लिमिटेडच्या ब्लू हेवन या फटाक्याच्या खोक्यावर हरित फटाक्याचा शिक्का आहे. यात पोटॅशिम नायट्रेट, सल्फल डेक्सट्रिन, कार्बन, पोटॅशियम नायट्रेट, अॅल्युमिनियम पावडर हे घटक नमूद करण्यात आले आहेत. यामध्ये अॅल्युमिनियम ऑक्साइड, सल्फर ट्रायॉक्साइड, पोटॅशियम ऑक्साइड, कॉपर ऑक्साइड या घटकांचाही समावेश आहे
– राजूकन्ना फायवर्क्स फॅक्टरी या कंपनीच्या डबल धमाका खोक्यावर हरित फटाक्याचा शिक्का आहे. मात्र, याच्या खोक्यावर फटाक्यांमध्ये कोणते घटक आहेत याची कोणतीही नोंद नाही. प्रयोगशाळेतील विश्लेषणात यामध्ये बेरियम ऑक्साइड असल्याचेही समोर आले आहे.- राजूकन्ना फायवर्क्स फॅक्टरी या कंपनीच्या डबल धमाका खोक्यावर हरित फटाक्याचा शिक्का आहे. मात्र, याच्या खोक्यावर फटाक्यांमध्ये कोणते घटक आहेत याची कोणतीही नोंद नाही. प्रयोगशाळेतील विश्लेषणात यामध्ये बेरियम ऑक्साइड असल्याचेही समोर आले आहे.
– एस. के. फायरवर्क्सच्या मल्टी हा फटाकाही हरित फटाका म्हणून विकला जात आहे. याच्या खोक्यावरही रासायनिक घटकांबद्दल माहिती नाही. मात्र यातही सल्फर ट्रायॉक्साइड, पोटॅशियम ऑक्साइड, अॅल्युमिनियम ऑक्साइड, बेरियम ऑक्साइड असल्याचे प्रयोगशाळेतील विश्लेषणात समोर आले.
– फटाके जितके जास्त रंगीत तितकी त्यांना अधिक पसंती
– फटाक्यांच्या खोक्यांवरील घटकांबद्दल विचारणा किंवा ते घटक पाहण्यामध्ये ग्राहक फारसे आग्रही नाहीत
– हरित फटाक्यांची विचारणा किंवा मागणी फारशी नाही
– हरित फटाक्यांमध्ये कोणते घटक नाहीत असा दावा करण्यात येत आहे, याचा अंदाज विक्रेत्यांना नाही
– फटाक्यांमुळे धूर होणारच आहे त्यामुळे हरित फटाके किंवा हरित नसलेले फटाके यामुळे फरक पडणार नाही, अशी अनेकांची धारणा आहे
– सगळ्या फटाक्यांवर आवाजाची पातळी, फटाक्यांमधील घटक नमूद नाहीत. काही फटाक्यांवर ध्वनी पातळी नमूद, मात्र ही माहिती सर्वसाधारणपणे वाचली जात नाही
७ ते १० या वेळेत प्रदूषण वाढण्याची भीती
– उच्च न्यायालयाने संध्याकाळच्या वेळेत फटाके फोडण्याचे निर्बंध घातल्यानंतर या निर्णयावर समाजामध्ये उलटसुलट चर्चा सुरू आहे.
– अनेक नागरिक सायं. ७ ते १० या वेळेतच बहुतांश फटाके फोडले जातात याकडे निर्देश करत या निर्णयामुळे प्रदूषण कसे थांबणार अशी विचारणा करत आहेत.
– केवळ तीन तासांमध्ये सगळेच फटाकेप्रेमी नागरिक फटाके फोडणार असल्याने प्रदूषणाचे प्रमाण कैक पटीने वाढेल अशी भीती व्यक्त होत आहे
– रात्री १० नंतर फटाके सुरू राहिल्यास तक्रार केली तर लगेच कारवाई होईल का, अशी विचारणा केली जात आहे.
Users Today : 104