निसर्गाचा रंगोत्सव:वसंत ऋतुच्या स्वागतासाठी पळस नटला,जाळीचा देव डोंगरात डोळ्यांना सुखावणारी पळसाची फुलं उमळली

छत्रपती संभाजीनगर प्रतिनिधी गोकुळसिंग राजपूत

सोयगाव तालुक्यातील सावळदबारा येथील जाळीचा देव डोंगरात व परिसरात निसर्गाची किमयाच भारी आहे,सध्या पळसाचे झाड बहरले असुन लालजर्द पळस लक्ष वेधुन घेत आहे.उन्हाळा सुरु झाला असला तरी थंडी अजूनही अंगात असल्यासारखी जाणवत आहे. तर शिशिर ऋतू मावळून आता वसंत बहरायला सुरुवात झाली आहे. अशातच ठिकठिकाणी पळसाची फुलं रंग उधळताना दिसत आहेत.
पळस म्हणजे पलाश वृक्ष… रानाचा अग्नी…..इंग्रजीत तर त्याला ‘फ्लेम ऑफ फॉरेस्ट’ असं म्हटलं जातं. वसंत ऋतूत फुललेल्या पळसाचं झाड सर्वांचंच लक्ष वेधून घेतंय.धुळे जिल्ह्यातील विविध भागात बहरलेली पळसाची झाडे अनेकांना मोहवून टाकत आहेत. उन्हाळा सुरू झाला की, झाडांना पानगळ लागते आणि निष्पर्ण वृक्षांचे सांगाडे पाहवयास मिळतात. अशावेळी उन्हाळ्यातही काही झाडं बहरत असतात. यातलाच एक पळस पिवळा, लाल जर्द पळस आपले लक्ष वेधून घेतो.

पळसाचं झाड हे मध्यम आकाराचं आणि १२ ते १५ मीटर उंचीचं असतं. पळसाला काळ्या रंगाच्या कळ्या येतात आणि नंतर कळ्यांची फुलं होतात. दरम्यानच्या काळात पानं झडतात. पळसाला जशी पिवळी आणि पांढरीही अन् दुर्मिळ आढळणारी पांढरी फुलंही आढळतात. पण या सुंदर रंगांना गंधही नाही. परंतु पळस फुलला की, संपूर्ण जंगल लाल रंगांनी न्हाऊन निघतं.पळसाच्या फुलातील मध वेचण्यासाठी असंख्य पक्षी झाडावर येतात. पळसाच्या फुलांपासून रंग देखील बनवला जातो. तसंच ग्रामीण भागात पळसाच्या पानांचा उपयोग पत्रावळीसाठीही केला जातो.हा वृक्ष वर्षभर हिरवागार पण वसंत ऋतू आला, की याची पानगळ होते. एकही पान झाडाच्या फांदीवर शिल्लक राहत नाही. परंतु पुढच्या काही दिवसांतच लालभडक फुलांनी फुलून जातो. निसर्गाची ही रंगपंचमी मनाला भुरळ घालते. विशेष म्हणजे प्राचीन काळापासून पळसाचा औषधशास्त्रात औषध म्हणून उपयोग होतो.

पळसाच्या झाडाचं असं आहे महत्त्व

‘पळसाला पानं तीन’ अशी मराठीत म्हण आहे. पण त्या पानांनादेखील त्रिदेवाचं महत्त्व प्राप्त झालं आहे. पळसाच्या बारीक फांद्या यज्ञात समिधा म्हणून वापरतात. पळसाच्या जंगलातील ‘प्लासीची लढाई’ इतिहासात प्रसिद्ध आहे. पळसाच्या फुलांचा ढग पाण्यात सोडला की, त्याचा नैसर्गिक भगवा रंग तयार होतो. या रंगानेच रंगपंचमी ग्रामीण भागात साजरी होते.शिवाय पळसाच्या बियांचे तेल त्वचेकरिता, डिंक शक्तीकरिता, पानं पत्रावळ्याकरिता, तर पळसाचे लाकूड बांधकामातही वापरण्यात येते. पूर्वीच्या काळी रंगपंचमीच्या दिवशी फुलांचा रंग देखील वापरला जायचा. बाजारात विविध कृतीम रंग आल्यामुळे या झाडाकडे दुर्लक्ष होताना दिसत आहे.